Czym jest wykluczenie komunikacyjne i dlaczego wciąż dotyczy milionów Polaków?
Mobilność to coś, co dla większości z nas wydaje się oczywiste – wsiadamy do samochodu, wchodzimy do autobusu czy korzystamy z roweru miejskiego. Jednak dla milionów Polaków dostęp do sprawnego transportu wciąż jest poważnym wyzwaniem. Mówimy tu o wykluczeniu komunikacyjnym – zjawisku, które ma realny wpływ na życie, edukację, pracę i samodzielność wielu osób.
Co to jest wykluczenie komunikacyjne?
Wykluczenie komunikacyjne to sytuacja, w której osoby lub całe społeczności mają ograniczony dostęp do transportu publicznego lub prywatnego. Skutkuje to tym, że codzienne czynności – dojazd do pracy, szkoły, lekarza czy sklepów – stają się trudniejsze lub wręcz niemożliwe.
Przykłady
- Brak regularnych połączeń autobusowych w małych miejscowościach i wsiach.
- Wysokie koszty dojazdu do miasta, które ograniczają możliwości zawodowe i edukacyjne.
- Wysokie koszty zdobycia prawa jazdy i odpowiednich uprawnień – kursy i egzaminy często kosztują kilka tysięcy złotych, co sprawia, że wielu młodych ludzi i osób z niższymi dochodami nie może zdobyć samodzielności transportowej.
- Niska dostępność transportu dla osób starszych lub z niepełnosprawnościami
Skala problemu w Polsce
Zgodnie z raportem UNICEF Polska z 2024 roku, 14% dzieci i młodzieży w wieku 12-19 lat w naszym kraju jest zagrożonych wykluczeniem transportowym. Oznacza to, że w ich miejscu zamieszkania brakuje transportu publicznego, lub kursuje on zbyt rzadko – np. rzadziej niż raz na godzinę.
Aż 30% młodych osób deklaruje, że dostęp do komunikacji publicznej w ich okolicy stanowi poważny problem. Problem ten przekłada się bezpośrednio na decyzje edukacyjne – 44% uczniów szkół średnich wskazało, że dogodne połączenia transportowe miały wpływ na wybór szkoły, natomiast 21% twierdzi, że gdyby nie ograniczenia związane z dojazdami, wybraliby inną placówkę.
Wykluczenie transportowe wpływa również na relacje społeczne – co trzecia młoda osoba uważa, że problemy z dojazdem utrudniają jej kontakt z rówieśnikami.
Problem ten dotyczy nie tylko dzieci i młodzieży. Szacuje się, że nawet 40% Polaków – zarówno mieszkańców wsi, jak i wielu miast i miasteczek – zmaga się z ograniczonym dostępem do transportu zbiorowego, co znacząco utrudnia codzienne funkcjonowanie, dostęp do edukacji, pracy czy usług publicznych.
Dlaczego wykluczenie komunikacyjne nadal istnieje?
1. Nierówna infrastruktura – miasta mają dobre połączenia, ale mniejsze miejscowości często pozostają w cieniu.
2. Koszty utrzymania transportu – dla przewoźników mało opłacalne są rzadko uczęszczane trasy, więc przestają je obsługiwać.
3. Zmiany demograficzne – starzejące się społeczeństwo wymaga transportu dostosowanego do potrzeb seniorów, którego często brakuje.
4. Brak alternatyw – brak rowerów miejskich, car-sharingu czy elastycznych mikrobusów w małych miejscowościach.
Wykluczenie komunikacyjne nie jest tylko problemem transportowym – ma realne skutki społeczne:
- Ogranicza dostęp do pracy i edukacji.
- Prowadzi do izolacji społecznej, szczególnie wśród seniorów i osób z niepełnosprawnościami.
- Może zwiększać nierówności regionalne, hamując rozwój lokalnych społeczności.
Co można zrobić?
Rozwiązania wymagają współpracy samorządów, przewoźników i społeczności lokalnych:
- Tworzenie elastycznych połączeń w małych miejscowościach.
- Wspieranie inicjatyw car-sharingowych, rowerów miejskich i transportu na żądanie.
- Edukacja kierowców i społeczności o bezpieczeństwie i znaczeniu dostępności transportu.
Podsumowanie
Wykluczenie komunikacyjne to wciąż realny problem dla milionów Polaków. Jego konsekwencje sięgają daleko poza transport – wpływają na edukację, pracę, życie społeczne i rozwój lokalnych społeczności. Zrozumienie tego zjawiska jest pierwszym krokiem do zmian, które mogą poprawić mobilność i jakość życia w całej Polsce.
Źródła:
– UNICEF Polska, Raport „Wykluczenie transportowe dzieci i młodzieży w Polsce”, 2024.
– Główny Urząd Statystyczny, „Transport drogowy w Polsce w latach 2022 i 2023”, 2023.
– GUS, „Transport publiczny poza zasięgiem milionów Polaków”, 2025.